Voor de Historische Kring Maarssen schreef ik het verhaal over het antiquariaat van Dick Zandbergen ( http://www.dickzandbergen.nl/ )

Het geluk van een antiquariaat in Maarssen

Auteur: Rob Franse

Een geluk en een toeval waarvan zowel de antiquaar, zoals je de eigenaar van een antiquariaat noemt, als de inwoners van Maarssen en ook Emmaus in Haarzuilens bijna dagelijks de vruchten plukken. 

Dit verhaal begint in 1953 wanneer Dick Zandbergen in Appelscha geboren wordt. Deze bakkerszoon volgt zijn opleiding aan de pedagogische academie in Assen en trouwt al op jonge leeftijd met zijn Ria, een boerendochter uit de omgeving. De jonge onderwijzer met voorliefde voor het echt en goed uitleggen van zaken als werkwoordvervoegingen is al op zijn 25e vader van drie dochters en een ervaren onderwijzer in het oosten des lands. Je zou kunnen zeggen dat Dick en Ria voor die tijd precies deden wat velen deden: school afmaken, verder studeren, trouwen en kinderen krijgen.

Maar dan gebeurt er iets wat zijn leven zal veranderen. Hij krijgt, omdat een ander het dubbel had, het boek ‘De gebroeders Karamazov’ (geschreven door Fjodor Dostojevski) cadeau. Hij werd er zo door gegrepen dat hij meer van Dostojevski wilde lezen. Wanneer je in die tijd, we hebben het over 1982, echt iets wilde lezen dan moest je er zelf op uit. Verzendboekhuizen moesten nog uitgevonden worden en dat gold al helemaal voor het op afstand kopen van boeken die niet tot populaire genres behoorden. Je was dus aangewezen op de antiquariaten die zich voornamelijk in de grote steden bevonden en dan met name in Amsterdam. Dat was nogal een reis vanuit Hengelo, waar het gezin inmiddels na omzwervingen via Assen en Schuinesloot was gaan wonen. Geleidelijk aan ontstond dan ook de wens om wat dichter in de buurt van de grote steden te gaan wonen.

Nou is het mooie van het vak van onderwijzer dat je dat in heel Nederland kunt uitoefenen. Tel daarbij op dat Ria inmiddels de opgepakte studie Frans had afgerond (een vak dat je ook in het hele land als lerares kunt uitoefenen) en de uitkomst is een basisschoolonderwijzer en een lerares Frans die gaan solliciteren bij scholen ergens in de buurt van de grote steden. Die voor beiden succesvol afgeronde sollicitaties hebben ertoe geleid dat de nieuwe banen het best uitgeoefend konden worden vanuit Maarssen. En omdat er in Maarssenbroek een geschikte woning voor een gezin van vijf personen gevonden kon worden, werd het dus in 1989 Maarssenbroek.

Van 1989 tot 2000 combineerde Dick zijn baan als onderwijzer met het verzamelen en lezen van vooral antiquarische boeken. Zijn huis in Maarssenbroek stond letterlijk van onder tot boven vol met boeken. Toen hij dan ook in het jaar 2000 besloot het onderwijs vaarwel te zeggen en van zijn hobby zijn vak te maken, was het vooral Ria die een zucht van verlichting slaakte. Er kwam letterlijk weer lucht in hun woonhuis toen Dick al zijn boeken meenam naar zijn nieuwe antiquariaat aan de Bolensteinsestraat. Dat was een bijzonder pand. Het was smal, maar zo lang dat het doorliep tot aan de Schippersgracht. In de eerste drie jaar werd het gedeelte aan de Schippersgracht gebruikt als galerie (Nee, niet door Dick zelf) maar in de jaren daarna werd het hele pand ingericht als antiquariaat.

Dick is niet iemand die geld belangrijk vindt, in het geheel niet zelfs. Maar de huur van zo’n pand op zo’n locatie kan alleen maar opgebracht worden op basis van zeer hoge verkoopcijfers. Dick, verwonderaar, verzamelaar en lezer, is een praktisch man. Hij bedacht dat de verkoop, inmiddels ook op en via markten en via ‘postorders’, niet puur afhankelijk was van een locatie. Hij huurde al opslagruimte achter een boerderij aan de Vecht. Met wat passen en meten moest het toch mogelijk zijn om opslag en verkoop te concentreren in die boerenloods? Waar een wil is, is een weg en zo verhuisde Dick zijn bedrijf in 2005 naar Straatweg 41 te Maarssen, een plek waar hij nu nog steeds zit. En hoe!  De loods is lekker hoog en boekenrekken zijn stapelbaar, nietwaar? Er passen er zelfs drie bovenop elkaar! De loods staat dan ok vol met trapjes en uitschuifbare ladders zodat ook de bovenste planken bereikt kunnen worden. Dick doet dat met een verbazend gemak en enthousiasme. Er gaat echt geen centimeter ruimte verloren; alles staat vol met boeken. Het is zelfs zo vol, dat Dick de voor mij aangedragen stoel alleen maar kwijt kon door deze middenin het looppad te plaatsen. Zo spraken wij elkaar anderhalf uur lang, tegenover elkaar gezeten tussen metershoge, overvolle stellingen met boeken.

Want daar ging het natuurlijk echt over, over de boeken! Dick heeft zich vooral gespecialiseerd in (of moet ik zeggen toegelegd op) het verzamelen van Russische literatuur uit de negentiende eeuw, vanuit het ‘gegrepen’ worden door een bepaalde schrijver. Daarnaast heeft hij vooral heel veel op het gebied van geschiedenis (HKM-leden, iets voor jullie!?) met een accent op de Tweede Wereldoorlog, maar ook topografie, filosofie en een tiental Nederlandse schrijvers, van wie Theun de Vries met een uitroepteken genoemd dient te worden. Hij verzamelt bijna non-stop, uit een soort dwang tot compleetheid; het compleet willen doorgronden van een bepaalde schrijver en het verzamelen van alles wat deze geschreven heeft. Hij verkoopt deze complete verzameling vervolgens met veel genoegen. Hij heeft het immers al tot zich genomen.

Dit zo schrijvende, bedenk ik dat dit eigenlijk de ouderwetse boekhandelaar pur sang is die alles wat hij jou verkoopt of adviseert, zelf gelezen heeft. Omdat hij bovendien beschikt over een perfect administratief systeem, kan hij alles ook direct terugvinden. Dat systeem heeft nog een extra voordeel: hij kan steeds zien welk boek al drie jaar onverkocht in de schappen staat. Wanneer dat zo is, dan wordt betreffend boek zonder omhaal in de aanhanger gelegd om meegenomen te worden op de wekelijkse reis naar Emmaus in Haarzuilens. Emmaus is dan ook weer blij. Met die aanhanger achter de auto vol boeken naar Haarzuilens, dat doet Dick al 20 jaar lang wekelijks! Dat geeft een idee over de omloopsnelheid van zijn handel. Hij moet ook wel. Niet alleen is de loods echt compleet vol, maar hij wil ook graag een handelsvoorraad hebben die op ieder moment interessant is voor de vele bezoekers, waarvan inmiddels velen via internet.

Mijmerend over ‘ouderwets’ bedenk ik dat hij enerzijds fantastisch zou passen in een klassieke buitenplaats; zo’n oud statig huis waarin de eigenaar van alles verzamelt. Met dát verschil dat Dick het niet doet om ermee te pronken. Anderzijds is hij zeer eigentijds door zijn handel ook via internet te laten verlopen en door het kiezen voor een plek die ‘stomweg voldoet’. Hij is ouderwets in de zeer goede zin van het woord omdat hij in staat is zich over te geven aan verwondering én zich vervolgens te verdiepen! Hij is zeer modern omdat hij de facto alles deelt.

Ik begon mijn verhaal of natuurlijk Dicks verhaal met de woorden ‘geluk’ en ‘toeval’. Met het woord ‘geluk’ wil ik vooral benadrukken dat wij als bewoners in de buurt het voorrecht hebben om te kunnen grasduinen tussen de boeken van Dick. Grasduinen op fietsafstand; grasduinen met deskundig advies. Met ‘toeval’ wil ik enerzijds zeggen dat het toevallig is dat hij in Maarssen terecht gekomen is. Het had ook zomaar Breukelen kunnen zijn of Loenen, of…. Hoewel, zoveel woongelegenheid én ruimte voor een antiquariaat is er nou ook weer niet in de buurt van de grote stad. Anderzijds wil ik vooral benadrukken hoe ‘toeval’ je slechts toevalt wanneer dat gecombineerd wordt met een verwonderende, open blik, die omgezet kan worden in verdieping.

Waar komt die verwonderende blik vandaan? Zelf zegt Dick dat het kinderen zijn die jou doen verwonderen. Na een vormende, gereformeerde opvoeding zijn het vooral zijn eigen kinderen die hem doen verwonderen, naast alle leerlingen die hij les heeft mogen geven. Verwondering die zich kennelijk heeft doorgezet middels goed gekozen woorden van bijzondere schrijvers, zoals de theoloog en verzetsstrijder Dietrich Bonhoeffer. Ook door de karakterbeschrijvingen door de negentiende-eeuwse Russische schrijvers over de indolentie van het Slavische volk in dat machtige en onmetelijk grote land en de extreme tweedeling aldaar. Het gaat over melancholie, over Theun de Vries, met wie zelfs een mooie vriendschap ontstond, en zijn beschrijvingen over de onderdrukte mens.

Daarmee zou je Dick Zandbergen kunnen omschrijven als een selfmade verdieper, een autodidact met een enorme kennis over een flink aantal bekende en onbekende literaire schrijvers en hun boeken. Hij is een verzamelaar die deelt en misschien wel bovenal een mens die datgene waarin hij zich heeft verdiept, bijzonder goed onder woorden kan brengen; bedachtzaam zonder overdrijving. Het was een voorrecht Dick!